Η πρώτη μορφή οφείλεται στο νότιο ιδίωμα του Μοριά και κατ' επέκταση της Αθήνας.
Εκεί προφέρεται και ακούγεται συχνότερα, αλλά και γράφεται ο τύπος Γιάννενα. Στο Μοριά έχουμε τα τοπωνύμια από τα ανδρωνυμικά Ανδρίτσαινα, Καρύταινα κ.λ.π. Στην Ήπειρο όμως, όπως και στη Μακεδονία, τη Ρούμελη, τη Θεσσαλία, επικρατεί το βόρειο ιδίωμα, όπου το "ο" και το "ε" προφέρονται και ακούγονται "ου" και "ι" (του πιδί αντί για το παιδί), ακόμα και τα ανδρωνυμικά ακούγονται Γιώργινα, Τέγινα, Μπουλονάσινα κ.λ.π. Στο χωριό μας έχουμε το τοπωνύμιο Πλόστινα (κοντά στο σπίτι των Τζώρτζηδων).
Στη Μακεδονία από τη γυναίκα κάποιου Φλώρου, προέκυψε η Φλώρινα και όχι η Φλώρενα. Όσο για τα Γιάννινα, όπως ο Ιωάννης έγινε Γιάννης, έτσι και τα Ιωάννινα έγιναν Γιάννινα. Τα τοπωνύμια πρέπει να γράφονται όπως προφέρονται και ακούγονται στον τόπο τους και όχι όπως το θέλουν οι Μωραΐτες και κατ' επέκταση οι Αθηναίοι.
Οι παλιοί Γιαννιώτες αλλά και οι ντόπιοι σημερινοί προφέρουν Γιάννινα, με το βόρειο ιδίωμα. Αυτό είναι το αρχικό λαϊκό. Τα Ιωάννινα είναι ο λόγιος, ο γραπτός τύπος. Οι ξένοι περιηγητές και συγγραφείς που πέρασαν από τα Γιάννινα και έγραψαν γι΄αυτά, έγραψαν το όνομα με λατινικούς χαρακτήρες, όπως το άκουσαν από τους ντόπιους. Οι Γάλλοι: Πουκεβίλ, Νόρα Μπιελέκα, Γκυ Σαντεπλέρ, αλλά και οι Γερμανοί γράφουν Jannina. Oι Άγγλοι: Holland, Leake, Wace και Thompson γράφουν Yannina. Οι Ιταλοί γράφουν Giannina. Στους ξένους χάρτες γράφονται οι παραπάνω τύποι ή Ioannina. Πάντοτε με ι και ποτέ με e.
Στο σύγγραμμα του Ευαγγέλου Μπόγκα: "Τα γλωσσικά ιδιώματα της Ηπείρου", ΕΚΔΟΣΗ ΕΗΜ 1964, στο λήμμα "Γιάννινα" διαβάζουμε:
Γιάννινα (τα) η πρωτεύουσα της Ηπείρου, από τους Γιαννιώτες, Γιάν΄να ή Ιάν΄να από τους πέριξ των Γιαννίνων χωρικούς, ενώ στη Βροσύνα και τα χωριά της Ντουσκάρας λένε Γιάννινα ή Γιάνναινα (Δρόβιανη). Η γεν. πληθυντικού δεν ακουγόταν στα Γιάννινα. Αντικαθίστατο με το "στα Γιάννινα'' , "η λίμνη στα Γιάννινα" αντί "η λίμνη των Γιαννίνων". Η γενική "Γιαννίνου" συναντάται σε δημοτικά τραγούδια κατά το παράδειγμα "του Γρεβενού" ή "του Τρικκάλου". Η γραφή Γιάννενα όχι ορθή, γιατί προέρχεται από τη λέξη Ιωάννινα και όχι Ιωάννενα. Για το έτυμο μού φαίνεται επικρατέστερη η γνώμη ότι από κάτω από τη λέξη βρίσκεται το όνομα του Αγιάννη (όχι Αη Γιάννη) εκκλησία του κάστρου (βλέπε περισσότερα στα "Τοπωνύμια'').
Τι γράφει όμως ο Μπαμπινιώτης στο Λεξικό του;
Ιωάννινα κ. (καθημ.) Γιάννενα κ. Γιάννινα (τα) {Ιωαννίνων}1. η μεγαλύτερη πόλη της Ηπείρου, πρωτεύουσα του ομώνυμου νομού (νομός Ιωαννίνων) 2. λίμνη Ιωαννίνων ή Παμβώτις λίμνη στα Α. της πόλης των Ιωαννίνων. --Γιαννιώτης κ. (λόγ.) Ιωαννίτης (ο), Γιαννιώτισσα κ. (λόγ.) Ιωαννίτισσα (η), γιαννιώτικος , -η/-ια, -ο κ. (λόγ.) ιωαννίτικος, -η, -ο.
[ΕΤΥΜ.. μσν., αβεβ. ετύμου. Τόσο η ετυμολογική προέλευση όσο και η εποχή ιδρύσεως τής πόλης παραμένουν ανεξακρίβωτες. Κατά μία άποψη, η Μονή τού Ιωάννου τού Προδρόμου αποτέλεσε τον πυρήνα τού συνοικισμού τής πόλεως, ενώ άλλοι ανάγουν την ονομασία σε ομώνυμο Βυζαντινό αυτοκράτορα. Έχει υποστηριχθεί επίσης η άποψη ( Μ. Φιλήντας, Δ. Καμπούρογλου) ότι το τοπωνύμιο ανάγεται στην τουρκ. λ. ayan "άρχοντες" , που "εξελληνίστηκε" και παρετυμολογήθηκε προς το κύρ. όν. Ιωάννης (ας σημειωθεί ότι επί Τουρκοκρατίας οι άρχοντες μιας περιοχής αποκαλούνταν συχνά Αγιάνηδες < ayan].
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
Στο σύγγραμμα του Ευαγγέλου Μπόγκα: "Τα γλωσσικά ιδιώματα της Ηπείρου", ΕΚΔΟΣΗ ΕΗΜ 1964, στο λήμμα "Γιάννινα" διαβάζουμε:
Γιάννινα (τα) η πρωτεύουσα της Ηπείρου, από τους Γιαννιώτες, Γιάν΄να ή Ιάν΄να από τους πέριξ των Γιαννίνων χωρικούς, ενώ στη Βροσύνα και τα χωριά της Ντουσκάρας λένε Γιάννινα ή Γιάνναινα (Δρόβιανη). Η γεν. πληθυντικού δεν ακουγόταν στα Γιάννινα. Αντικαθίστατο με το "στα Γιάννινα'' , "η λίμνη στα Γιάννινα" αντί "η λίμνη των Γιαννίνων". Η γενική "Γιαννίνου" συναντάται σε δημοτικά τραγούδια κατά το παράδειγμα "του Γρεβενού" ή "του Τρικκάλου". Η γραφή Γιάννενα όχι ορθή, γιατί προέρχεται από τη λέξη Ιωάννινα και όχι Ιωάννενα. Για το έτυμο μού φαίνεται επικρατέστερη η γνώμη ότι από κάτω από τη λέξη βρίσκεται το όνομα του Αγιάννη (όχι Αη Γιάννη) εκκλησία του κάστρου (βλέπε περισσότερα στα "Τοπωνύμια'').
Τι γράφει όμως ο Μπαμπινιώτης στο Λεξικό του;
Ιωάννινα κ. (καθημ.) Γιάννενα κ. Γιάννινα (τα) {Ιωαννίνων}1. η μεγαλύτερη πόλη της Ηπείρου, πρωτεύουσα του ομώνυμου νομού (νομός Ιωαννίνων) 2. λίμνη Ιωαννίνων ή Παμβώτις λίμνη στα Α. της πόλης των Ιωαννίνων. --Γιαννιώτης κ. (λόγ.) Ιωαννίτης (ο), Γιαννιώτισσα κ. (λόγ.) Ιωαννίτισσα (η), γιαννιώτικος , -η/-ια, -ο κ. (λόγ.) ιωαννίτικος, -η, -ο.
[ΕΤΥΜ.. μσν., αβεβ. ετύμου. Τόσο η ετυμολογική προέλευση όσο και η εποχή ιδρύσεως τής πόλης παραμένουν ανεξακρίβωτες. Κατά μία άποψη, η Μονή τού Ιωάννου τού Προδρόμου αποτέλεσε τον πυρήνα τού συνοικισμού τής πόλεως, ενώ άλλοι ανάγουν την ονομασία σε ομώνυμο Βυζαντινό αυτοκράτορα. Έχει υποστηριχθεί επίσης η άποψη ( Μ. Φιλήντας, Δ. Καμπούρογλου) ότι το τοπωνύμιο ανάγεται στην τουρκ. λ. ayan "άρχοντες" , που "εξελληνίστηκε" και παρετυμολογήθηκε προς το κύρ. όν. Ιωάννης (ας σημειωθεί ότι επί Τουρκοκρατίας οι άρχοντες μιας περιοχής αποκαλούνταν συχνά Αγιάνηδες < ayan].
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
- ΝΟΡΑ ΜΠΙΕΛΕΚΑ: Η γαλλίδα συγγραφέας του βιβλίου αυτού, παρέμεινε στα Ιωάννινα ως κόρη του τότε Γάλλου υποπρόξενου για 2 χρόνια (1909-1910) από όπου και οι «αναμνήσεις» της σχετικά με τη ζωή, τα ήθη και τα έθιμα των κατοίκων της πόλης. Τις αναμνήσεις της αυτές τις δημοσίευσε στο Παρίσι κατά την επιστροφή της, το 1913. Το βιβλίο αυτό έχει πια εξαντληθεί στη Γαλλία. Για να γίνει η μετάφρασή του από τον κο Καλογερόπουλο, βρέθηκε σε κάποιο παλαιοπωλείο του Παρισιού.Το βιβλίο αυτό είναι μία σημαντική κοινωνική μελέτη της τότε εποχής. Περιγράφει τη ζωή των κατοίκων της πόλης των Ιωαννίνων, όταν αυτή βρισκόταν υπό Οθωμανική κυριαρχία. Τότε δηλαδή που τα Γιάννινα ήταν ακόμα τούρκικα, αφού η απελευθέρωσή τους επετεύχθη στις 21 Φεβρουαρίου 1913.
- ΠΟΥΚΕΒΙΛ: Γεννήθηκε στις 4 Νοεμβρίου του 1770 στο Λε Μερλερό του νομού Ορν της Νορμανδίας. Αρχικά ήταν ιερέας στη Μονμαρσέ και αργότερα βοηθός του Δημάρχου παραιτούμενος από τον κλήρο. Σπούδασε ιατρική στο Παρίσι υπό τον Αντουάν Ντυμπουά υπό τον οποίο συμμετείχε, ως χειρουργός, σε επιστημονική αποστολή συνοδεύοντας τον Μεγάλο Ναπολέοντα στην εκστρατεία του στην Αίγυπτο. Τότε συνέγραψε την πρώτη του μελέτη για την πανώλη, στηριζόμενος σε δικές του παρατηρήσεις. Λόγω όμως σοβαρής ασθενείας έλαβε αναρρωτική άδεια. Επιστρέφοντας στη Γαλλία με το εμπορικό σκάφος «Παναγία του Μαυροβουνίου» τούτο καταλήφθηκε από Αλγερινούς πειρατές στη περιοχή της Καλαβρίας απ' όπου και μεταφέρθηκε σιδηροδέσμιος μέσω του Ναυαρίνου στην Τριπολιτσά, όπου και κρατήθηκε αιχμάλωτος δέκα περίπου μήνες, λόγω του τότε Γαλλοτουρκικού πολέμου.Στο διάστημα αυτό παρείχε εξαίρετες ιατρικές υπηρεσίες στον Βαλή του Μωρέα Μουσταφά πασά, ο οποίος όμως το 1798 τον έστειλε στην Κωνσταντινούπολη, όπου και ρίχτηκε στη φυλακή του Γεντί Κουλέ. Εκεί παρέμεινε έγκλειστος για δύο χρόνια και απελευθερώθηκε το 1801, μετά την παρέμβαση του Γάλλου πρέσβη. Κατά το διάστημα της κάθειρξής του ο Πουκεβίλ προσπάθησε να μάθει την ελληνική γλώσσα, στην οποία και συνέθεσε στίχους εμπνευσμένος από την αγάπη του για την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, συγγράφοντας αναμνήσεις και εντυπώσεις από την Πελοπόννησο και μεταφράζοντας ακόμη και αρχαίους Έλληνες συγγραφείς.Μετά την απελευθέρωσή του επέστρεψε στο Παρίσι, όπου εγκαταλείποντας πλέον την ιατρική επιδόθηκε στη συγγραφή και έκδοση του πρώτου μεγάλου έργου του «Ταξίδια εις Μωρέα, Κωνσταντινούπολιν, Αλβανίαν και πολλά άλλα μέρη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά τα έτη 1798-1801». Το έργο αυτό εκδόθηκε το 1805 κάνοντας ιδιαίτερη αίσθηση και σημειώνοντας επιτυχία. Ο Πουκεβίλ το αφιέρωσε στον Αυτοκράτορα Ναπολέοντα, οπότε ο Ναπολέων τον διόρισε γενικό πρόξενο παρά τον Αλή πασά στα Ιωάννινα, με τον οποίο ο Πουκεβίλ δημιούργησε ισχυρές σχέσεις. Εκεί παρέμεινε από το 1805 μέχρι το 1815, όταν ανακλήθηκε με την αποκατάσταση της Βασιλείας στη Γαλλία.
Πρόξενος στην Πάτρα
Το 1814 ο Φ. Πουκεβίλ διορίστηκε πρόξενος στην Πάτρα, όπου βρισκόταν ο αδελφός του Ούγος (Hugues). Το 1816 επέστρεψε στη Γαλλία όπου και παρέμεινε μόνιμα, ενώ στη θέση του προξένου τον αντικατέστησε ο αδελφός του, ο οποίος πρόσφερε ιδιαίτερες υπηρεσίες κατά την Επανάσταση του 1821, προσφέροντας και την οικία του ως καταφύγιο για πολλούς κατατρεγμένους Έλληνες. Στη Γαλλία ο Φρανσουά συγγράφει το δεύτερο πολύκροτο πεντάτομο έργο του «Ταξίδιον εις Ελλάδα» περιγράφοντας την άλλοτε χώρα και αυτή τη σύγχρονη με τα ήθη και έθιμα των κατοίκων με το οποίο και συνέδεσε πλέον το όνομά του με την περίοδο αυτή της ελληνικής ιστορίας. Το 1824 εκδίδει την τετράτομη «Ιστορία της αναγεννήσεως της Ελλάδος» με αφήγηση γεγονότων της περιόδου 1740 μέχρι 1824. Τις πληροφορίες άντλησε από εκθέσεις και επιστολές, κανονικές και κρυπτογραφημένες, που λάβαινε από τον αδελφό του Ούγο. Ο τελευταίος έμενε στην Πάτρα μέχρι το 1822. Μέσω του λαμπρού αυτού έργου του άνοιξαν για τον Φ. Πουκεβίλ οι πύλες της Γαλλικής Ακαδημίας. Το 1835 ακολούθησε η έκδοση νέου ιστορικού συγγράμματος με τον τίτλο «Ιστορία και περιγραφή της Ελλάδος», εξίσου σπουδαίου έργου.[5]
Στον Πουκεβίλ αποδίδονται επίσης και δύο ανώνυμα δημοσιεύματα, το «Υπόμνημα περί της ζωής και της δυνάμεως του Αλή Πασά» που εκδόθηκε το 1820 και «Σημείωμα περί του τραγικού τέλους του Αλή του Τεπελενλή», που δημοσιεύτηκε το 1822. Πέρα όμως αυτών ο Πουκεβίλ εξέδωσε και πολλά άλλα πολιτικά άρθρα μελετώντας τα υπέρ των Ελλήνων και της Ελλάδας γεγονότα.
Τιμές από τον Όθωνα
Ο Πουκεβίλ τιμήθηκε από τον βασιλιά Όθωνα με το παράσημο του Τάγματος του Σωτήρος. Πέθανε στο Παρίσι σε ηλικία 68 ετών στις 20 Δεκεμβρίου του 1838. Επί του τάφου του που βρίσκεται στο Κοιμητήριο του Μονπαρνάς (Παρίσι) έχει χαραχθεί το ακόλουθο δίγλωσσο επίγραμμα (στην ελληνική και γαλλική):
- «Με τα γραπτά του συνέβαλε δυναμικά στην επιστροφή της αρχαίας τους ιθαγένειας, στους καταπιεσμένους Έλληνες».
Τα πολιορκημένα Γιάννενα -1913-, ένα βιβλίο της Γκυ Σαντεπλερ, στο προσκήνιο από τον τοπικό τύπο.
H Γκυ Σαντεπλέρ (Guy Chantepleure) σύζυγος του Γάλλου Προξένου στα Γιάννενα το 1913, έγραψε ένα βιβλίο για την πολιορκία των Ιωαννίνων.ΗΣαντεπλέρ (ψευδώνυμο της Jeanne -Violet- Dussap, 1870-1951), ήτο φίλη των Ελλήνων, περιγράφει παραστατικά την εποχή εκείνη από τον Οκτώβριο 1912 μέχρι τον Μάρτιο 1913, επισκέπτεται Νοσοκομεία, συμπονά τους τραυματίες, γνωρίζει τους ιθύνοντες του τόπου, και παρά την φιλελληνικότητά της, κρατάει ισορροπίες, συγγραφέας και άλλων βιβλίων.Γενικά βλέπει τα πράγματα από μια ανθρωπιστική πλευρά.
Καταδικάζει τις ακρότητες, ειδικά των ατάκτων Αλβανών όταν υποχωρούσαν, και μερικών δικών μας ανταρτών όταν μπήκαν στην πόλη.
Επίσης περιγράφει με γλαφυρότητα την ηπειρώτικη φύση, τα βουνά, τους λόγγους και τη λίμνη, με μια ρομαντική διάθεση, καθαρά της εποχής.
To βιβλίο έχει αποδοθεί στα Ελληνικά, από τον Κώστα Βλάχο
(Έκδοση των Αγαθοεργών Καταστημάτων της Μητρόπολης - 2003)
και προλογίζεται από τον Μητροπολίτη Ιωαννίνων κ. Θεόκλητο.Υπάρχει ακόμη με τον τίτλο «Τα Ιωάννινα Πολιορκημένα» σε μετάφραση Γ. Τσοκόπουλου, ΕΗΜ 1975.- [ Για την συγγραφή των παραπάνω χρησιμοποιήθηκαν και στοιχεία που είχε στείλει στο έντυπο "ΓΡΕΒΕΝΙΤΙ" ο αείμνηστος συγχωριανός μας Στάθης Παπαβρανούσης]
- ΣΙΟΥΛΑΣ ΓΙΑΝΝΗΣ
