Την Τετάρτη 08-04-2026 και το Σάββατο 18-04-2026
φιλοξενήθηκαν στην πολύτιμη ηλεκτρονική εφημερίδα greveniti blogspot δύο κείμενα του αγαπητού παλαιού συμμαθητή στο
Δημοτικό Σχολείο Γρεβενιτίου Γιώργου
Δερμάνη. Θέμα τους ήταν η εκστρατεία του Κωνσταντίνου
Δ´ Πωγωνάτου στη Σικελία και η ίδρυση της Ι. Μονής Βουτσάς
από τον ίδιο αυτοκράτορα, με αναφορές στον χαμένο Χρυσοκώδικα της Βουτσάς
και στον ασημένιο σταυρό με Τίμιο Ξύλο, που εκλάπη.
Διαβάζοντας τα δύο σημειώματα λυπηθήκαμε για τις ανακρίβειες, τις αντιφάσεις, την αγνόηση ή παρανόηση της προγενέστερης έρευνας και τα αυθαίρετα συμπεράσματα στηριγμένα στην πλειονότητά τους σε εμμονές μιας απαρχαιομένης βιβλιογραφίας του περασμένου αιώνα: λίθοι τε καὶ πλίνθοι καὶ ξύλα καὶ κέραμος ἀτάκτως ἐρριμμένα …
Όλα βασίζονται στην αστήρικτη άποψη ότι οι βυζαντινοί χρονογράφοι που αναφέρουν ρητά την εκστρατεία του Πωγωνάτου στη Σικελία είναι αναξιόπιστοι. Κι αυτό με μόνη απόδειξη το γεγονός ότι οι δυτικές πηγές δεν την αναφέρουν. Ωστόσο στον Α´ τόμο που αφιερώσαμε στην Ι. Μονή Βουτσάς (2019) και δωρίσαμε στον συντάκτη των δύο σημειωμάτων, αναλύσαμε διά μακρών το ζήτημα (σελ. 49-68), κάτι που αγνοούν τα δύο κείμενα. Στον Β´ τόμο για την ίδια Μονή, που βρίσκεται στο στάδιο της τελικής επεξεργασίας, παρουσιάζουμε νέα ακαταμάχητα στοιχεία που στηρίζονται σε σιγίλλια και νομίσματα εκείνης της εποχής, αλλά και σε ειδήσεις αραβικών και συριακών πηγών, που εξηγούν τη διχογνωμία σχετικά με το αν πήγε ο Κωνσταντίνος Πωγωνάτος στη Σικελία ή όχι.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι δυτικές-παπικές πηγές και οι βυζαντινοί χρονογράφοι διαφωνούν μεν, αλλά κανείς δεν ψεύδεται! Γιατί έγιναν δύο εξεγέρσεις. Πρώτα η στάση του αρμένιου Μιζίζιου, που καταπνίγηκε από τα στρατεύματα του Εξαρχάτου της Ιταλίας. Και μετά η εξέγερση που οργανώθηκε από τον υιό του Μιζίζιου Ιωάννη και ανάγκασε τον Πωγωνάτο να εκστρατεύσει στη Σικελία, για να την καταστείλει. Συνεπώς ο Πωγωνάτος πήγε όντως στη Σικελία. Και η επιστροφή του στην Πόλη πρέπει να έγινε διά ξηράς, με το δρομολόγιο να ξεκινά από το Δυρράχιο (υπόθεση που προσφέρει μια καλή εξήγηση της δυσεξήγητης αναφοράς των Βραχέων Χρονικών [14, 27, σελ. 134: έκδ. P. Schreiner, 1975] που αποδίδουν στον Πωγωνάτο τον προσδιορισμό “ὁ τοῦ Δυρραχίου”) και μέσω της Εγνατίας οδού και των παρόδων της να κατευθύνθηκε προς τη Μακεδονία περνώντας και από την περιοχή της Βουτσάς. Εκεί είτε ο Πωγωνάτος είτε ένας στρατηγός του (Βάρδας;) ίδρυσε την αρχέγονη Μονή με αυτοκρατορικά έξοδα (ἀναλώμασι).
Υπενθυμίζω ότι η διά θαλάσσης επιστροφή δεν ήταν ασφαλέστερη, όχι μόνο γιατί μεγάλο μέρος του στόλου των Ανατολικών είχε φύγει από τη Σικελία πριν από την αναχώρηση του Πωγωνάτου, αλλά και γιατί στο Αιγαίο κυριαρχούσε τότε ο ανίκητος αραβικός στόλος (βλ. Α´ τόμο, σελ. 61-68). Όσο για το χαμένο Χρονικό (Χρυσοκώδικα) της Μονής βλ. πάλι Α´ τόμο, σελ. 115-127. Και ποια πηγή χρησιμοποίησε ο συντάκτης των δύο σημειωμάτων για τον ασημένιο σταυρό με κομμάτι Τίμιου Ξύλου (που αναφέρουν ο Μ. Τρίτος και ο Κ. Μανθόπουλος) και υποστηρίζει την κλοπή του; Πάντως ένας ασημένιος σταυρός με κομμάτι Τίμιου Ξύλου σώζεται ακόμα στο κέντρο ασημένιας λειψανοθήκης, φωτογραφία της οποίας υπάρχει στη σελ. 436 του Α´ τόμου και την παραθέτουμε και εδώ.
Διαβάζοντας τα δύο σημειώματα λυπηθήκαμε για τις ανακρίβειες, τις αντιφάσεις, την αγνόηση ή παρανόηση της προγενέστερης έρευνας και τα αυθαίρετα συμπεράσματα στηριγμένα στην πλειονότητά τους σε εμμονές μιας απαρχαιομένης βιβλιογραφίας του περασμένου αιώνα: λίθοι τε καὶ πλίνθοι καὶ ξύλα καὶ κέραμος ἀτάκτως ἐρριμμένα …
Όλα βασίζονται στην αστήρικτη άποψη ότι οι βυζαντινοί χρονογράφοι που αναφέρουν ρητά την εκστρατεία του Πωγωνάτου στη Σικελία είναι αναξιόπιστοι. Κι αυτό με μόνη απόδειξη το γεγονός ότι οι δυτικές πηγές δεν την αναφέρουν. Ωστόσο στον Α´ τόμο που αφιερώσαμε στην Ι. Μονή Βουτσάς (2019) και δωρίσαμε στον συντάκτη των δύο σημειωμάτων, αναλύσαμε διά μακρών το ζήτημα (σελ. 49-68), κάτι που αγνοούν τα δύο κείμενα. Στον Β´ τόμο για την ίδια Μονή, που βρίσκεται στο στάδιο της τελικής επεξεργασίας, παρουσιάζουμε νέα ακαταμάχητα στοιχεία που στηρίζονται σε σιγίλλια και νομίσματα εκείνης της εποχής, αλλά και σε ειδήσεις αραβικών και συριακών πηγών, που εξηγούν τη διχογνωμία σχετικά με το αν πήγε ο Κωνσταντίνος Πωγωνάτος στη Σικελία ή όχι.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι οι δυτικές-παπικές πηγές και οι βυζαντινοί χρονογράφοι διαφωνούν μεν, αλλά κανείς δεν ψεύδεται! Γιατί έγιναν δύο εξεγέρσεις. Πρώτα η στάση του αρμένιου Μιζίζιου, που καταπνίγηκε από τα στρατεύματα του Εξαρχάτου της Ιταλίας. Και μετά η εξέγερση που οργανώθηκε από τον υιό του Μιζίζιου Ιωάννη και ανάγκασε τον Πωγωνάτο να εκστρατεύσει στη Σικελία, για να την καταστείλει. Συνεπώς ο Πωγωνάτος πήγε όντως στη Σικελία. Και η επιστροφή του στην Πόλη πρέπει να έγινε διά ξηράς, με το δρομολόγιο να ξεκινά από το Δυρράχιο (υπόθεση που προσφέρει μια καλή εξήγηση της δυσεξήγητης αναφοράς των Βραχέων Χρονικών [14, 27, σελ. 134: έκδ. P. Schreiner, 1975] που αποδίδουν στον Πωγωνάτο τον προσδιορισμό “ὁ τοῦ Δυρραχίου”) και μέσω της Εγνατίας οδού και των παρόδων της να κατευθύνθηκε προς τη Μακεδονία περνώντας και από την περιοχή της Βουτσάς. Εκεί είτε ο Πωγωνάτος είτε ένας στρατηγός του (Βάρδας;) ίδρυσε την αρχέγονη Μονή με αυτοκρατορικά έξοδα (ἀναλώμασι).
Υπενθυμίζω ότι η διά θαλάσσης επιστροφή δεν ήταν ασφαλέστερη, όχι μόνο γιατί μεγάλο μέρος του στόλου των Ανατολικών είχε φύγει από τη Σικελία πριν από την αναχώρηση του Πωγωνάτου, αλλά και γιατί στο Αιγαίο κυριαρχούσε τότε ο ανίκητος αραβικός στόλος (βλ. Α´ τόμο, σελ. 61-68). Όσο για το χαμένο Χρονικό (Χρυσοκώδικα) της Μονής βλ. πάλι Α´ τόμο, σελ. 115-127. Και ποια πηγή χρησιμοποίησε ο συντάκτης των δύο σημειωμάτων για τον ασημένιο σταυρό με κομμάτι Τίμιου Ξύλου (που αναφέρουν ο Μ. Τρίτος και ο Κ. Μανθόπουλος) και υποστηρίζει την κλοπή του; Πάντως ένας ασημένιος σταυρός με κομμάτι Τίμιου Ξύλου σώζεται ακόμα στο κέντρο ασημένιας λειψανοθήκης, φωτογραφία της οποίας υπάρχει στη σελ. 436 του Α´ τόμου και την παραθέτουμε και εδώ.
Η αργυρή λειψανοθήκη που έχει στο
μέσον της τον ασημένιο σταυρό με τεμάχιο Τίμιου
Ξύλου
Η Ιερά Μονή
Βουτσάς στάθηκε για αιώνες (ιδιαίτερα στα χρόνια της οθωμανικής κατοχής)
το θρησκευτικό κέντρο του Ανατολικού Ζαγορίου. Οι περαστικοί και οι περίοικοι
εύρισκαν πάντα ένα πολύτιμο υλικό και κυρίως πνευματικό καταφύγιο· οι πιστοί
συνέρρεαν μαζικά στο ετήσιο πανηγύρι και έπαιρναν δύναμη από τη Χάρη της Παναγίας· την ευχαριστούσαν που τους αξίωσε να ανταμώσουν ξανά στο
‘Μαναστήρι’ τους, όπως το έλεγαν, να ανανεώσουν και να συσφίξουν τις κοινωνικές
διακοινοτικές σχέσεις, να κάνουν νέες γνωριμίες και να απολαύσουν τη χαρά
και το κέφι του κοινού
πανηγυριού. Είναι αλήθεια ότι το σημερινό κλίμα του ετήσιου πανηγυριού απέχει
από το παλαιό παραδοσιακό πνεύμα των πανηγυριών της Bουτσάς.
Το τελευταίο το οποίο περιφέρεται πλέον σαν νοσταλγική ανάμνηση ενός άλλου κόσμου που έφυγε για πάν-τα,
καθώς χάθηκαν όλα τα “συν-”: συνο-δοιπορεῖν,
συνεύχεσθαι και συν-εορτάζειν,
συνευωχεῖσθαι, συναφηγεῖσθαι και συνευφραίνεσθαι, συνᾴ-δειν,
συγχορεύειν και συναποχωρεῖν, που συνέβαλλαν στην
“ἐξοικείω-σιν
τῶν διαφόρων μικροκοινωνιῶν” και την αναζωπύρωση “τῶν συγγενικῶν καὶ φιλικῶν πρὸς ἀλλήλας
σχέσεων”. Το ίδιο χάθηκαν τα μάτια, τα αυτιά και η
καρδιά που έβλεπαν, άκουγαν και ένιωθαν, όπως
έβλεπαν, άκουγαν κι ένιωθαν τα μάτια, τα αυτιά και η καρδιά
των απλών ανθρώπων των περασμένων χρόνων, που ήξεραν λιγότερα, ζούσαν λιτότερα,
αρκούνταν σε όσα τους έδινε η φύση και τα έργα
των χειρών τους, αλλά πίστευαν στη Μεγάλη Κυρά της Βουτσάς ...
Κάθε αναφορά λοιπόν σε αυτήν την Ι. Μονή πρέπει να γίνεται με μεγαλύτερο σεβασμό και προς τη σημασία του χώρου όσο και προς τους ενοίκους και λειτουργούς της.
Κάθε αναφορά λοιπόν σε αυτήν την Ι. Μονή πρέπει να γίνεται με μεγαλύτερο σεβασμό και προς τη σημασία του χώρου όσο και προς τους ενοίκους και λειτουργούς της.
ΥΓ 1. Οι απόψεις που εμφανίζονται (στο α´ σημείωμα) ως δικές μας, σχετικά με την εκστρατεία του Κωνσταντίνου Δ´ στη Σικελία, είναι απόψεις όσων αρνούνται αυτήν την εκστρατεία. Σύμφωνα λοιπόν με αυτές τις απόψεις, αν ο Πωγωνάτος δεν πήγε στη Σικελία, δεν μπορεί να επέστρεψε από την Ήπειρο και να πέρασε από τη Βουτσά. Η δική μας άποψη εκτίθεται στη συνέχεια και πολύ εκτενέστερα στον Α´ τόμο (σελ. 55 κεξ.).
ΥΓ 2. Το ζήτημα αν ο Πωγωνάτος ήταν καλός ή κακός αυτοκράτο-ρας δεν είναι τόσο απλό, όσο παρουσιάζεται στα δύο σημειώματα. Οι βυζαντινές πηγές παρουσιάζουν τον αποκλεισμό των δύο μικρότερων αδελφών από τον θρόνο με λακωνικό τρόπο, χωρίς λεπτομέρειες και σχόλια. Παράλληλα οι βυζαντινές πηγές αποκαλούν τον Κωνσταντίνο Δ´ ὀρθόδοξον, πανευσεβῆ και χριστιανικώτατον ηγεμόνα, αναγνωρίζοντας με αυτόν τον τρόπο τη μεγάλη προσφορά του στην καταπολέμηση του Μονοθελητισμού, στην ειρήνευση της Εκκλησίας και τη συμφιλίωση Πάπα και Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως (βλ. Α´ τόμο, σελ. 452-453). Σεβόμενος τον χρόνο και την υπομονή των αναγνωστών, δεν θα επεκταθώ σε όλες τις λεπτομέρειες (μηχανορραφίες και συνωμοσίες, εξεγέρσεις κλπ) ή στον ρόλο που φαίνεται να έπαιξε ο στρατός και ο στόλος του θέματος των Ανατολικών, στοιχεία που συνδέονται με την αρχή της βασιλείας του Πωγωνάτου και την τιμωρία των μικρότερων αδελφών του.
Ευχαριστώ για τη φιλοξενία .
Ομότιμος Καθηγητής
Πανεπιστημίου
Email: draios021@gmail.com
Σημείωση "ΓΡΕΒΕΝΙΤ" BLOG΅ Είμαστε τυχεροί γιατί μέσα από τις διαφορετικές πληροφορίες που παραθέτουν οι δύο σπουδαίοι συγχωριανοί μας, θα πλησιάσουμε την αλήθεια σχετικά με την Μονή Βουτσάς!...
